Lichtvervuiling

Heb je een donkere omgeving nodig voor telescopische waarnemingen? Dit hangt erg af van wat je van plan bent. Ben je nog onbekend met de sterrenhemel, dan is een lichte omgeving de ideale leeromgeving om de sterrenhemel beter te kunnen begrijpen. Voor astrofotografie heb je een donkere omgeving nodig, dan is lichtvervuiling juist een doorn in het oog.

Heeft de hemel, in vergelijking met die van de zwarte plattelandshemel, in een stad veel te bieden? Is het omhoog kijken überhaupt de moeite waard?  Ja dat is het zeker! Voor beginnend astronomen is een verlichte hemel beter te begrijpen dan een donkere omdat je je dan niet hoeft te focussen op een hemel van ruim 4000 sterren. Het is zo makkelijker om de buitensterren van sterrenbeelden te vinden, omdat er dan ‘slechts’ tientallen sterren met het blote oog zichtbaar zijn.

Ook het observeren van de maan en planeten is in een verlichte omgeving beter te doen dan in een donkere omgeving. Een groep ‘sidewalk-astronomen’, San Francisco genaamd, staat er om bekend dat zij mensen een kans geven om te ontdekken wat er allemaal door een telescoop gezien kan worden in een verlichte stad.

Voor een beginner is dit de beste methode om te leren observeren. Eigenlijk is elke plek geschikt zolang je direct licht vermijdt en objecten (flatgebouwen of bomen) geen belemmering vormen. Wanneer je een waarneemplek kiest dicht bij huis zal dit het makkelijker maken om op willekeurige momenten even naar de hemel te kijken.

Lichtvervuiling

Astronoom David Crawford, werkend bij de Kitt Peak National Obsorvatory, heeft uitgerekend dat de Verenigde Staten ruim 2 miljard dollar per jaar besteed aan het verlichten van vliegtuigen.

Het probleem met stadsverlichting (maar eigenlijk elke vorm van verlichting) is niet zozeer de hoeveelheid licht die wordt uitgestraald maar juist de richting waarin het wordt gestuurd. We hebben nu eenmaal licht nodig om de snelwegen te verlichten en om mensen veilig over straat te kunnen laten gaan. Om een balans te vinden tussen verlichting en het voorkomen van lichtvervuiling is het belangrijk dat gebieden gelijkmatig verlicht worden.

Zwolle-nacht-11

Lichtvervuiling in Zwolle (Stadshagen). Credits: Danny Aalders

Het antwoord op dit probleem ligt verder in een goed ontworpen inrichting dat het licht naar beneden stuurt en de lichtbol afschermt van het zicht. Sommige steden in de Verenigde Staten, zoals Tuescon, Arizona zijn overgestapt op sodiumverlichting. Sodiumverlichting verzendt enkelvoudige kleuren die astronomen kunnen wegfilteren met de speciaal daarvoor ontworpen filters. Een tweede voordeel van sodiumverlichting is dat het diffuus licht verspreid dat vrij is van glans.

Lichtvervuiling en lichthinder

Vaak worden lichtvervuiling en lichthinder in één zucht genoemd. Maar dit is onterecht.

We spreken van lichthinder wanneer door (verkeerd uitgerichte) lampen, zowel mens en dier hinder ondervinden van het licht. Trekgedrag van volgens en slaapritme van de mens zouden mogelijk hinder kunnen ondervinden door het overmatig gebruik van licht. Nadelige gevolgen van licht op dier en mens zijn nog steeds niet wetenschappelijk onderzocht, maar Wageningen Universiteit doet momenteel wel een groot onderzoek hiernaar.

Lichtvervuiling is de verhoogde helderheid van de nachtelijke omgeving door overmatig gebruik van kunstlicht.

Lichtvervuiling is iets dat nog niet zo heel lang bestaat. Veel organisaties die pleiten voor een zwarte hemel zeggen dat lichtvervuiling een groot probleem is en veel schade aanricht aan natuur en mens. Maar of dit terecht is moet nog worden onderzocht. Veel argumenten die nu in discussies worden aangeroepen berusten vaak op ‘CO2 besparing, beter voor milieu, goed voor mens’. Wetenschappelijk onderzoek zal uiteindelijk de knoop moeten doorhakken en inzicht moeten geven in de vraag: is het überhaupt een probleem, en wat zijn de gevolgen?

Maar los van de vraag of lichtvervuiling een probleem is, is het een feit dat Nederland behoort tot de meest verlichte landen in Europa. We staan zelfs in de top tien van de meest verlichte landen in de Wereld. Het is lelijk en licht is de oorzaak dat wij de Melkweg haast niet meer kunnen zien, iets waar veel mensen wel naar verlangen.

Donkere nacht

In 2008 is door Stichting Milieufederaties en Natuur & Milieu een onderzoek gedaan. Hieruit is gebleken dat ruim driekwart van de Nederlanders graag een donkere nacht wil, maar dat ruim vijftig procent van de Nederlanders een donkere hemel wordt ontnomen.

Nu en in 2025

Stel, lichtvervuiling zou geen ‘hot item’ zijn, en de economische ontwikkeling zou doorgaan zoals die nu gaat, met alle bijbehorende verlichting. Bedrijven zouden in dit voorbeeld geen maatregelen nemen, en overheden zouden geen geld en inspanning steken in dit onderwerp. Hoe zou Europa er (wat betreft lichtintensiteit) dan uit komen te zien?

Dit kaartje toont hoe ernstig het lichtprobleem in 2025 dan zou zijn. Gelukkig is er een verandering gaande in de manier hoe we met licht omgaan. Bedrijven zien dat het gebruik van licht niet zo door kan gaan, en ook burgers en overheden zien in dat het lichtprobleem aangepakt moet worden. Er zijn verschillende redenen voor (al dan niet terecht): energiebesparing (en de daarbij horende CO2 besparing), donkere hemel is goed voor de sterrenkunde in Nederland, dag-nachtritme zou niet verstoord raken en tot slot, een donkere hemel en zicht op de Melkweg is gewoonweg adembenemend mooi. De Melkweg heeft iets romantisch, het zou ook een onthaastende werking hebben op mensen.

Wat betekent dit voor de rest van de wereld?

Het mag duidelijk zijn: Nederland en België behoren tot de top als het gaat om lichtvervuiling. Maar het probleem speelt zeker niet alleen in Nederland en België. Ter verduidelijking heb ik een kaart van de wereld toegevoegd waarop te zien is welke gebieden verlicht zijn en welke gebieden ideaal zijn voor astronomische observaties.

Bron: Nasa.

André Kuipers

André Kuipers deed samen met Platform lichthinder onderzoek naar de lichtvervuiling in Nederland. Er werden vanuit het Internationale Ruimtestation foto’s gemaakt van Nederland waarop de hoeveelheid licht is te zien dat omhoog gestraald wordt, verspild licht dus. Om de foto’s te kunnen maken heeft André gebruik gemaakt van een nieuw soort statief, de Nightpod genaamd. André was de eerste persoon die met dit nieuwe type statief aan het werk mocht gaan. In feite kan met dit statief foto’s langer worden belicht. Hieronder een compositie van vrijwel heel Nederland.

Op de foto kun je zien dat het uiterste noorden van Nederland nog zeer donker is. Ook op de Veluwe en in Zeeland vind je nog donkere locaties om te sterrenhemel te kunnen bekijken.  Ga naar http://www.projectnachtwacht.nl voor meer info.

 

Nederland in beeld gebracht

Nederland is een van de weinige landen binnen Europa waar het lichtprobleem uiterst gedetailleerd in kaart is gebracht. Deze foto komt van Google Earth en toont veel verlichte gebieden. Gelukkig zijn er ook nog veel plekken in Nederland waar onder de beste omstandigheden nog details van onze Melkweg kunnen worden onderscheiden.

In de provincies Drenthe, Overijssel, Flevoland en Friesland zijn nog redelijk donkere plekken te vinden. Uit eigen ervaringen kan worden gemeld dat rond de Friese meren prima waarneemlocaties gevonden kunnen worden. Maar de allerbeste waarneemlocaties binnen Nederland vind je op de Waddeneilanden. Helaas zijn deze moeilijker toegankelijk, maar des te meer een reden om er eens op vakantie naar toe te gaan.

Lichtvervuiling in het nieuws

De laatste tijd is een trend waar te nemen waarin bewustwording een steeds belangrijkere rol is gaan spelen. Lichtvervuiling is een onderwerp die steeds meer mensen aanspreekt. Ook de wetenschap is meer interesse gaan tonen in dit onderwerp, en om die reden zijn er nu diverse onderzoeken opgestart waarin het effect van overmatig licht op mens en dier wordt onderzocht.  Het aantal nieuwsartikelen over lichtvervuiling is de laatste maanden enorm toegenomen. Gelukkig maar.


Lees ook:

André Kuipers in de bres tegen lichtvervuiling
http://www.projectnachtwacht.nl 

D66 Zwolle zet in op LED
http://d66zwolle.nl/news/item/d66_zet_led-lamp_aan/

Minder licht – meer zicht op de sterren, help de astronomen
http://www.cynosura.nl/?p=3849

Tilburg stapt over op LED-verlichting

http://www.tilburg.com/web/Informatie/Nieuws/Nieuws/Tilburg-stapt-over-op-LEDstraatverlichting.htm

Almere en Lelystad gaan lichtvervuiling aanpakken
http://www.platformlichthinder.nl/almere-en-lelystad-gaan-lichthinder-aanpakken/

Lichtvervuiling remt afbraak luchtvervuiling
http://www.platformlichthinder.nl/lichtvervuiling-lijkt-afbraak-luchtvervuiling-te-remmen/

Verlichting gedoofd op Vlaamse snelwegen
http://www.lichthinder.be/?q=VerlichtingSnelwegen

Amsterdam brengt lichtvervuiling in kaart
http://www.astroblogs.nl/2010/11/02/amsterdam-brengt-lichtvervuiling-in-kaart/